Download BAHTIN 2 PDF

TitleBAHTIN 2
File Size143.1 KB
Total Pages24
Document Text Contents
Page 1

UDC 821.111-2.09 Shakespeare W.
821.161.1.09 Bahtin M. M.

BAHTIN I TUMAÅEWA ŠEKSPIROVIH ISTORIJSKIH
DRAMA: KARNEVAL I HETEROGLOSIJA

Zorica Beåanoviã-Nikoliã

SAŸETAK: U radu se prikazuju i analiziraju savremena
tumaåewa Šekspirovih istorijskih drama u kojima se kao kquå-
ne hermeneutiåke strategije koriste Bahtinovi pojmovi karne-
valizacije, grotesknog realizma, heteroglosije i polifonije. Dok
su autori koji su u Šekspirovim istorijskim dramama ispiti-
vali karnevalizaciju i grotesku zapravo pratili naznake koje je
u studiji o Rableu dao sam Bahtin, navodeãi Šekspirov opus
kao Rableu i narodnoj kulturi sredweg veka srodan fiktivni
svet, autori koji su u Šekspirovim istorijskim dramama ot-
krivali heteroglosiju i polifoniju išli su protiv Bahtino-
vih deklarativnih izjava, ali za samim naåelima heteroglosije,
dijaloga i polifonije, koje, poput Cvetana Todorova, smatraju
za opšte odlike diskursa, što ãe reãi i dramske kwiÿevno-
sti, baš kao i romaneskne proze.

KQUÅNE REÅI: Bahtin, Šekspir, istorijska drama, kar-
nevalizacija, groteskni realizam, heteroglosija, polifonija

Iako se u Bahtinovim tekstovima mogu naãi samo usputni osvrti
na Šekspira, wegovi pojmovi karnevalizacije, grotesknog realizma, ma-
terijalno-telesnog dole, kao i heteroglosije, dijaloga i polifonije, poka-
zali su se kao podsticajne hermeneutiåke strategije u pristupima Šek-
spiru, a naroåito wegovim istorijskim dramama, primetno više nego u
interpretacijama komedija i tragedija. Tako je i prva kwiga u celosti
posveãena bahtinovskim pristupima Šekspiru — Shakespeare and Car-
nival, After Bakhtin — nastala kao zbornik radova autora koji su na skupu
odrÿanom 1995. na Univerzitetu u Redingu, posveãenom kwiÿevnosti i
istoriji, u okviru posebne sekcije raspravqali o temi: Šekspir, kar-
neval i društvo.1 No, veza izmeðu Šekspirove drame i Bahtinove teo-
rije uoåena je i ranije. Majkl Bristol (Michael D. Bristol) je u pojedi-
nim delovima kwige Carnival and Theater, u kojoj se bavio odnosom ple-
bejske kulture i strukture autoriteta u renesansnoj Engleskoj analizi-

1 Ronald Knowles, editor, Shakespeare and Carnival, After Bakhtin, Macmillan, London
1998.

Page 2

rao karnevalske aspekte kako izvoðewa tako i tekstova pojedinih Šek-
spirovih drama ili pojedinih scena: zanatlijsko pozorište i svadbeno
slavqe u Snu letwe noãi, terevenke viteza Tobija Štucala i lude Festa
naspram puritanizma nastojnika Malvolija u Bogojavqenskoj noãi; vido-
ve povezivawa venåawa i smrti u Hamletu, kao i scene sa grobarima;
karnevalsku utopiju u scenama pobune Xeka Kejda u Henriju ¢¡; Falstafa
i svet kråme „Kod divqeg vetra" u dva dela Henrija ¡¢.2 Grejam Holder-
nes (Graham Holderness) je, otprilike u isto vreme kada i Bristol, sre-
dinom osamdesetih, a potom i poåetkom devedesetih, objavqivao teksto-
ve u kojima je Prvi i Drugi deo Henrija ¡¢ analizirao iz bahtinovske
perspektive.3 Bristolova kwiga je opštijeg karaktera i veãma se tiåe
društvene i politiåke uloge pozorišta u renesansnoj Engleskoj, dok
Holdernesovi tekstovi predstavqaju sloÿenije kwiÿevne analize.

Bahtinove teze i pojmovi za kojima se u åitawima Šekspirovih
istorijskih drama najåešãe posezalo potiåu uglavnom iz studije o Ra-
bleu, ali su se i problemi heteroglosije ili dvoglasne reåi, zatim po-
lifonije i otvorenosti kraja, iz studije o Dostojevskom, pokazali kao
relevantni za analizu, baš kao i teorija govornih ÿanrova, iz wegovog
posledweg stvaralaåkog perioda. Prouåavawe kwiÿevnih vidova karne-
valskog i saturnalijskog preokretawa ili poništavawa normi kulture
bilo je u anglo-ameriåkoj kwiÿevnoj teoriji prisutno i nezavisno od
Bahtina, pod uticajem radova Fraja (Northrop Frye) i Barbera (C. L. Bar-
ber),4 ali su ih postmoderni kritiåari smatrali mnogo konzervativni-
jima od Bahtinove analize, koja u obzir uzima i sloÿene ideološke
aspekte tih fenomena.

Zanimqivo je, najpre, obratiti paÿwu na retka mesta na kojima se
Bahtin donekle zadrÿava na Šekspiru, kojeg, inaåe, najåešãe samo po-
miwe u vezi sa drugim piscima ili u vezi sa pojedinim teorijskim pi-
tawima. U studiji Stvaralaštvo Fransoa Rablea i narodna kultura
sredwega veka i renesanse Bahtin pri kraju poglavqa o narodno-prazniå-
nim formama i slikama kod Rablea kaÿe:

„Analiza sliåna onoj što smo je primenili u ovoj glavi na Rablea
omoguãila bi da se otkrije suštinski karnevalski momenat u organizaciji
šekspirovske drame. Nije reå samo o drugom, lakrdijaškom planu wegovih
drama. Karnevalska logika svrgnuãa-ustoliåewa — i u izravnoj i u skrive-
noj formi — organizuje i wihov ozbiqan plan. Ali glavno je uverewe koje
proÿima Šekspirovu dramu — 'uverewe u moguãnost potpunog izlaza iz

266

2 Michael D. Bristol, Carnival and Theater, Plebeian Culture and the Structure of Autho-
rity in Renaissance England, Methuen, New York and London 1985.

3 Graham Holderness, Shakespeare's History, Dublin 1985, str. 82—101; Shakespeare
Recycled: The Making of Historical Drama, Hemel Hempstead, 1992, str. 110—57; Graham Hol-
derness, ed., Shakespeare’s History Plays: Richard II to Henry V, New Casebooks, Macmillan,
London 1992, str. 151—164.

4 Northrop Frye, [The Argument of Comedy], u: Leonard F. Dean, ed, Shakespeare: Modern
Esaays in Criticism, New York 1957; Anatomija kritike, prevela Giga Graåan, Naprijed, Zagreb
1979 (Anatomy of Criticism, Princeton University Press, Princeton, W 1957); C. L. Barber, Shake-
speare's Festive Comedy, Princeton University Press, Princeton, W 1959.

Page 12

over-cool their blood, and making many fish meals, that they fall into a kind of
male green-sickness; and then when they marry they get wenches. They are gene-
rally fools and cowards — which some of us should be too, but for inflammation.
A good sherris-sack hath a twofold operation in it. It ascends me into the brain,
dries me there all the foolish and dull and crudy vapours which environ it, makes
it apprehensive, quick, forgetive, full of nimble, fiery, and delectable shapes,
which delivered o'er to the voice, the tongue, which is the birth, becomes excel-
lent wit. The second property of your excellent sherris is the warming of the blo-
od, which before, cold and settled, left the liver white and pale, which is the bad-
ge of pusillanimity and cowardice; but the sherris warms it, and makes it course
from the inwards to the parts' extremes. It illumineth the face, which, as a bea-
con, gives warning to all the rest of this little kingdom, man, to arm; and then the
vital commoners, and inland petty spirits, muster me all to their captain, the he-
art; who, great and puffed up with this retinue, doth any deed of courage; and
this valour comes of sherris. (2HIV, IV, iii, 85—112)

U posledwem delu ovog ogleda Larok ukazuje na znaåaj ambivalent-
nih slika tela u obe drame, na moguãnost paronomastiåke veze izmeðu
karnevalskog i kanibalskog. Prvi deo Henrija ¡¢ poåiwe prikazivawem
rata kao klanice. Kraq Henri na samom poåetku drame kaÿe:

„Ÿedna usta naše zemqe neãe više
Kvasiti usne krvqu dece wene….
…Svi ti borci
Zakrvqeni, svi iste prirode
I iste graðe, kao meteori
Uzburkanog neba, što se odskora
U unutrašwim sukobima biju,
U bratoubilaåkog rata okršaju —
Zdruÿeni sad ãe, u åvrstim redovima,
Iãi svi jednim pravcem ne skreãuãi
Na poznanike, saveznike, svojtu."
(1H¡¢, ¡, i, CD, Kwiga peta,
str. 101—2)

„No more the thirsty entrance of this soil
Shall daub her lips with her own chil-
dren's blood
…those opposed eyes,
Which, like meteors of a troubled heaven,
All of one nature, of one substance bred,
Did lately meet in the intestine shock
And furious close of civil butchery,
Shall now, in mutual well-beseeming ranks,
March all in one way, and be no more
oppos'd
Against acquaintance, kindred, and allies."
(1HIV, I, i, 9—16)

A Vestmorlend se nadovezuje izveštajem iz Velsa:

„…al' iznenada stiÿe
Glasnik iz Velsa s teškim vestima.
Najgora je: da åasnog Mortimera,
Dok predvoðaše qude s Herefordšaje
Na buntovnoga i divqeg Glenduvra,
Taj obesni Velšanin zarobi.
Ubio mu je hiqadu vojnika,
A leševe im tako svirepo
Bestidno, zverski unakaziše
Velšanske ÿene, da se to bez stida
Velikog ne sme reãi ni opisati."
(1H¡¢, ¡, i, CD, Kwiga peta, str. 102)

„…all athwart there came
A post from Wales, loaden with heavy news,
Whose worst was that the noble Mortimer,
Leading the men of Herefordshire to fight
Against the irregular and wild Glendower,
Was by the rude hands of that Welshman
taken,
A thousand of his people butchered,
Upon whose dead corpse there was such
misuse,
Such beastly shameless transformation,
By those Welshwomen done, as may not be
Without much shame retold or spoken of."
(1HIV, I, i, 36—46)

276

Page 13

I Persijev govor je prepun prolivawa krvi na bojnom poqu.

„Da o Mortimeru ne govorim više!
Govoriãu, bogme; i nek mi je duša
Prokleta ako se ne udruÿim s wim!
Wega radi svoje isprazniãu vene,
Izliti krv milu u prah kap po kap."
(1H¡¢, ¡, iii, CD, Kwiga peta, str. 114)

„Speak of Mortimer?
Zounds, I will speak of him, and let my soul
Want mercy if I do not join with him:
Yea, on his part I'll empty all these veins,
And shed my dear blood, drop by drop in
the dust."
(1HIV, I, iii, 128—132)

S druge strane su reke hereskog vina koje je Falstaf u stawu da popije.

Zemqa je, kaÿe Larok, ÿedna krvi koliko Flastaf vina.
Larok podseãa na mnogobrojna preplitawa slika hrane i smrti.

Karnevalu prethodi klanica, jer je za Falstafovu/falstafovsku karne-
valsku trpezu potrebno obezbediti ogromne koliåine mesa koje se zali-
vaju ogromnim koliåinama vina. S druge strane, o bojištu se takoðe go-
vori kao o klanici. Falstafovi regruti su „topovska hrana", Persije-
vo mrtvo telo postaje „hrana za crve". Dve klanice, jedna koja odrÿava
pojedinaåno fiziåko telo i druga koja odrÿava drÿavno telo, sa svim
analogijama koje se izmeðu wih mogu uspostaviti, åine grotesknu para-
lelu.

Ta groteskna karnevalska slika se na kraju drame napušta odbaci-
vawem Falstafa, baš kao što i karneval znaåi carni vale, to jest „zbo-
gom mesu". No, kao ni Holdernes, ni Larok ne pristaje na tako jedno-
znaåno razumevawe kraja. I po wemu su protivreånosti delotvorne na
nivou celine koju åine obe drame; ono što se u Falstafovim iskazima
ukazuje kao bitka karnevala i posta, po Laroku predstavqa komiåko
udvajawe opozicije izmeðu svetova dvora i bojišta, s jedne strane, i
prazniåne raspusnosti u kråmi, s druge strane. No, ni sama ta opozi-
cija nije crno-bela i nedvosmislena. Usled krize tradicionalnih sred-
wevekovnih vrednosti u svetu ovih drama vrednosti se ukazuju kao rela-
tivizovane: princ je kraqevski sin i Sunce koje se smišqeno krije
iza oblaka da bi zablistalo punim sjajem, ali da bi to postigao on pri-
vremeno mora da postane deo raspusnog sveta u kojem novac i telo vrede
više od åasti. Falstaf jeste karikatura raspusnosti, ali isto tako
predstavqa i pobedu ÿivota i radosti nad tragiånim ÿrtvovawem, sebe
i/ili drugih.

U zborniku Shakespeare and Carnival objavqen je i ogled „Facing Pu-
ritanisam: Falstaff, Martin Marprelate and the Grotesque Puritan" u kojem au-
torka Kristen Pul (Kristen Poole) daje jedan sloÿen uvid u moguãe reli-
giozno-politiåke implikacije Falstafovog lika i pokazuje moguãe po-
reklo falstafovske groteske u malo poznatom pamfletskom ratu izmeðu
puritanaca i umerenih anglikanaca koji je u Engleskoj voðen tokom
osamdesetih godina šesnaestog veka.

Poznato je, naime, da je Falstaf u prvim izvoðewima drame nosio
ime Oldkasl (Oldcastle). Toj åiwenici su posveãene mnoge rasprave, a
prireðivaåi oksfordskog izdawa Šekspirovih sabranih dela iz 1986,
Vels i Tejlor, odluåili su åak da Falstafu, tom prilikom, vrate prvo-

277

Page 23

privremeno obnovila katolicizam u Engleskoj, potom Elizabeta ¡, a
onda i wen naslednik Xejms ¡ Stjuart, u åijoj se drÿavi drama i igra-
la, istorija se, sugeriše Mekmalen, moÿe ukazati kao jedno priliåno
uzaludno tkawe bez razrešewa. To je, meðutim, ekstratekstualna impli-
kacija. Sam tekst, pak, pruÿa iseåak iz tog tkawa istorije koji nudi
protivreånosti: sveåani ritual Elizabetinog krštewa, sa Kranmero-
vim proroåanstvom sudbine buduãe vladarke, koje u izvoðaåkom åinu
postaje posthumna pohvala, prati karnevalsko komešawe na ulici, sa
svim prateãim grotesknim elementima. To, kao i svi prethodno navede-
ni primeri jukstapozicije sveåano-zvaniånog i groteskno-karnevalskog
ukazuju na jedno oåigledno dijalogizovawe ideologije, u ovom sluåaju
protestantske.

Dokaz i podsticaj za ovakvo åitawe Mekmalen je, rekli smo veã,
našao u pismu Henrija Votona. Tom plemiãu se åinilo da predstava All
is True, svojim nastojawem da verno predstavi dvor Henrija ¢¡¡¡, vla-
darsku veliåinu åini „veoma bliskom, ako ne i besmisleno smešnom"
— „very familiar, if not ridiculous". On je sa izvesnom ambivalencijom
opisao nestajawe u poÿaru kako raskoši prikazane u predstavi tako i
pozorišta koje je poåinilo hibris predstavqawa, a opis je završio
jednim karnevalskim obrtom — prizorom gledaoca koji svoje zapaqene
åakšire gasi pivom. Pošavši od tog primera ambivalentne recepcije
obrazovanog savremenika, Mekmalen je ispitao spoj teksta i spektakla
u ovoj drami, smenu epoha i religija i odraz te smene u dvoglasnim, am-
bivalentnim iskazima koji se tiåu religije i ideologije.

Prikazom Makmalenovog teksta završava se za ovu priliku saåi-
wen pregled tumaåewa Šekspirovih istorijskih drama u kojima se kao
teorijsko uporište za interpretaciju pojavquju Bahtinova shvatawa kar-
nevalizacije, groteske, dijaloga, heteroglosije i polifonije. Dok je poj-
move karnevalizacije i groteske i sam Bahtin video kao interpretativ-
ne strategije primewive na Šekspirov opus, u sluåaju heteroglosije i
polifonije izraÿavao je rezervu kada je u pitawu drama uopšte, ne sa-
mo Šekspirova. Ispostavilo se, meðutim, da su tumaåi istorijskih
drama bili skloni da heteroglosiju, polifoniju i unutrašwu dijalo-
giånost iskaza shvate — poput Cvetana Todorova — kao opštu odliku
diskursa i analiziraju je na nuÿno ambivalentnom interpretativnom
poligonu Šekspirove istorijske drame, koja je, pored Bardove poslo-
viåne sklonosti ka poigravawu smislom, dodatno bremenita mnogostru-
kim ambiguitetima jer podrazumeva sloÿen odnos prema politiåkim
implikacijama, kako iz prošlosti koju prikazuje, tako i iz sopstvene
savremenosti.

287

Page 24

Zorica Beåanoviã-Nikoliã

BACHTIN AND INTERPRETATIONS OF SHAKESPEARE'S HISTORICAL
DRAMAS: CARNIVAL AND HETEROGLOSSIA

S u m m a r y

This paper examines a number of contemporary interpretations of Shakespeare's
history plays based on M. M. Bakhtin's concepts of carnival, grotesque realism, dialo-
gism and polyphony. All of the mentioned concepts proved to be productive hermeneu-
tical strategies in the approaches to Shakespeare's history plays and have generated a
number of insightful texts. However, there is a distinction between the authors who
have commented on the carnival and grotesque realism, and the ones who have concen-
trated on the dialogism and polyphony. The former have followed Bakhtin's sugge-
stions concerning Shakespeare given in Rabelais and His World, and the latter have in-
terpreted and extended his theoretical concepts in a Bakhtinian sense, but against Bakh-
tin's own declarative statement concerning Shakespeare's drama and dramatic genres in
general.

288

Similer Documents