Download Περι Ψυχής - Αριστοτέλης (με σχόλια) PDF

TitleΠερι Ψυχής - Αριστοτέλης (με σχόλια)
File Size12.4 MB
Total Pages173
Document Text Contents
Page 2

Α Ρ Ι Σ Τ Ο Τ Ε Λ Η Σ

ΠΕΡΙ ΨΥΧΗΣ

Εισαγωγή - μετάφραση - σχόλια

I. Σ. Χριστοδούλου

ΣΤ' ΕΚΔΟΣΗ

Ε Κ Δ Ο Σ Ε Ι Σ Ζ Η Τ Ρ Ο Σ

Α Ρ Χ Α Ι Ο Ι Σ Υ Γ Γ Ρ Α Φ Ε Ι Σ 6

Γενική επιμέλεια σειράς:

Δημήτριος Λυπουρλής, Κων/νος Ζήτρος,

Ιωάννης Σ. Χριστοδούλου

Στοιχειοθεσία: Θ Υ Ρ Α Θ Ε Ν Ε Π Ι Λ Ο Γ Η D T P .

Εξώφυλλο: Θωμάς Γκινούδης

Εκτύπωση: Λιθογραφείο I. Αντωνιάδη, Θ. Ταρρά Ο.Ε.

Βιβλιοδεσία: Βιβλιοδετική Γ. Δεληδημητρίου

Κ Ε Ν Τ Ρ Ι Κ Η Δ Ι Α Θ Ε Σ Η : Εκδόσεις Ζήτρος

Πλάτωνος 2, τηλ. (2310) 270184, 270884, Fax 271766

546 31 Θεσσαλονίκη

Υ Π Ο Κ Α Τ Α Σ Τ Η Μ Α

Ασκληπιού 6, 106 8ο Αθήνα

τηλ. (210) 3626350, Fax (210) 3626360

www.zitros.gr e-mail:[email protected]

ISBN: 960 - 7760 - 31 - Χ

© 2003 Εκδόσεις Ζήτρος

Printed in Thessaloniki, Greece.

Page 86

αλλά, από τη μια, σημαίνει αυτό που θα εννοούσαμε
αν λέγαμε ότι το παιδί έχει τη δυνατότητα να γίνει
στρατηγός, ενώ, από την άλλη, αυτό που θα εννοού-
σαμε αν λέγαμε ότι την ίδια δυνατότητα έχει ο ενήλι-
κος. πράγμα που ισχύει και για την ικανότητα της αί-
σθησης. Επειδή, όμως, οι δύο αυτές διαφορετικές δυ-
νατότητες δεν έχουν ιδιαίτερα ονόματα, ενώ έχουμε ο-
ρίσει ότι είναι διαφορετικές, και πώς διαφέρουν, είναι
ανάγκη να χρησιμοποιούμε το "πάσχω" και το "αλ-
λοιώνομαι" σα να κυριολεκτούμε. Όμως, η ικανότητα
της αίσθησης σε δυνατότητα, είναι, όπως είπαμε,44 αυ-
τό που το αισθητό είναι ήδη σε εντελέχεια. Πάσχει,
λοιπόν, καθώς δεν είναι όμοια, αλλά, όταν πάθει, έχει
εξομοιωθεί και είναι όπως εκείνο.45

VI. Σε ό,τι, τώρα, αφορά την κάθε αίσθηση, πρέπει
πρώτα46 να μιλήσουμε για τα αισθητά. Στο "αισθητό"
δίνουμε τρεις σημασίες. στις δύο από τις οποίες υπο-
στηρίζουμε ότι αισθανόμαστε τα πράγματα καθαυτά,
ενώ στη μία κατά περίσταση. Και, στις δύο πρώτες
σημασίες, το ένα αισθητό είναι ιδιαίτερο για κάθε αί-
σθηση, ενώ το άλλο κοινό για όλες. Λέω, μάλιστα,
πως είναι ιδιαίτερο, αυτό που δεν μπορεί να γίνει αι-
σθητό με άλλη αίσθηση, και, για το οποίο, η αίσθηση
αυτή δεν μπορεί να πλανηθε. για παράδειγμα, η όρα-
ση είναι αίσθηση του χρώματος, η ακοή του ήχου και
η γεύση του γευστικού. Η αφή, βεβαίως, έχει για αντι-
κείμενο της πολλές διαφορές.47 κάθε αίσθηση, όμως,

Page 87

κρίνει τουλάχιστον για τα δικά της αντικείμενα, και
δεν εξαπατάται ως προς το ότι κάτι είναι χρώμα ή ή-
χος, αλλά σχετικά με το τι είναι αυτό που έχει χρώμα
ή πού βρίσκεται, ή τι είναι αυτό που παράγει ήχο ή
πού βρίσκεται. Παρόμοια αισθητά, λοιπόν, λέμε πως
είναι ιδιαίτερα για κάθε αίσθηση, ενώ κοινά είναι η κί-
νηση, η ηρεμία, ο αριθμός, το σχήμα, το μέγεθος. για-
τί, τα αισθητά αυτού του είδους δεν είναι ιδιαίτερα σε
καμία αίσθηση, αλλά είναι κοινά σε όλες. αφού, κά-
ποια κίνηση είναι αισθητή και με την αφή και με την
όραση. Όμως, ένα αντικείμενο λέγεται κατά περίστα-
ση αισθητό, αν, για παράδειγμα, το λευκό πράγμα εί-
ναι ο γιος του Διάρη. Πράγματι, αυτό το αισθάνεται
κανείς κατά περίσταση, επειδή, αυτό που αισθάνεται,
υπάρχει συμπτωματικά μαζί με το λευκό. Γι' αυτό
και, εκείνος που αισθάνεται, δεν πάσχει τίποτε από το
αισθητό ως τέτοιο.48 Από τα καθαυτά αισθητά, τώρα,
στην κυριολεξία αισθητά είναι τα ιδιαίτερα σε κάθε αί-
σθηση, και σε αυτά είναι φυσικά προσαρμοσμένη η υ-
πόσταση κάθε αίσθησης.
VII. Αντικείμενο της όρασης είναι το ορατό. Ορατό,

τώρα, είναι και το χρώμα, μα και κάτι που, βέβαια,
μπορείς να το περιγράψεις με λόγια, αλλά συμβαίνει
να μην έχει όνομα.49 αυτό που λέμε, όμως, θα γίνει
φανερό κυρίως όταν προχωρήσουμε. Το ορατό, πράγ-
ματι, είναι χρώμα. Και αυτό είναι που υπάρχει στο ο-
ρατό καθαυτό. λέγοντας καθαυτό, όμως, δεν εννοούμε

Page 172

Στη φιλοσοφική διαίρεση των μελών, ο Αριστοτέ-
λης διακρίνει ηθικά, πρακτικά και ενθουσιαστικά μέ-
λη, τα οποία παρακολουθούν οι αντίστοιχες αρμο-
νίες. Όλες οι αρμονίες είναι προς χρήση, αλλά όχι με
τον ίδιο τρόπο. Για την παιδεία είναι κατάλληλες οι
περισσότερο ηθικές, ενώ για την «κάθαρση»12 όπως
και τη διασκέδαση ή την ανάπαυση, κυρίως εκείνων
που ασχολούνται με χειρωνακτικές εργασίες, οι πρα-
κτικές και οι ενθουσιαστικές (βλ. I34ib32-a4).

Πιο συγκεκριμένα, τώρα, πάθη όπως ο οίκτος, ο
φόβος και ο ενθουσιασμός, που σε μερικές ψυχές είναι

ισχυρά, υπάρχουν σε όλες, αλλά διαφέρουν στην έ-
νταση. Κατάλληλα μέλη, τα λεγόμενα ιερά, που συ-
γκλονίζουν την ψυχή, προσφέρουν κάθαρση και ανα-
κούφιση σε όλους, όσο μεγάλο ή μικρό κι αν είναι το
πάθος: «...πασι γίγνεσθαι τινα χάθαρσιν χαι χουφί-
ζεσθαι μεθ' ηδονής.» Τα πρακτικά μέλη, επίσης, και
οι αντίστοιχες αρμονίες, που μεταχειρίζονται όσοι α-
σχολούνται με τη θεατρική μουσική, «...παρέχει χα-
ράν άβλαβή τοις άνθρώποις...» (βλ. 1342a 4-16).

Επειδή, επιπλέον, οι θεατές είναι μοιρασμένοι σε
«ελευθέρους» και «πεπαιδευμένους», από τη μια, και
σε ανθρώπους του μόχθου και της χειρωνακτικής,
βαριάς εργασίας από την άλλη, οι αγώνες και τα θε-
άματα μπορούν να προσφέρουν ανάπαυση στους δεύ-
τερους, των οποίων οι ψυχές μοιάζουν απομακρυ-
σμένες από το φυσικό πρότυπο, τη φυσική κατάστα-
ση. Γι' αυτούς υπάρχουν οι «παρεκβάσεις» από τις
αρμονίες, και, πέρα από τα «σύντονα», τα αρμονικά,
υπάρχουν τα «παρακεχρωσμένα» μέλη. Η ηδονή, η
ευχαρίστηση, η αισθητική απόλαυση συναρτάται και
εξαρτάται από τη συνάφεια που υφίσταται ανάμεσα
στο θέαμα ή το ακρόαμα και τη φύση του θεατή - »
ακροατή13 (1342a 18-26).

Για το σκοπό της παιδείας, όμως, ο Αριστοτέλης
προτείνει τη χρήση των «ηθικών» μελών και των α-
νάλογων αρμονιών. Ως αρμόδια λοιπόν αρμονία,
προκρίνει τη «δωριστί», για την οποία όλοι συμφω-
νούν πως είναι εξαιρετικά στιβαρή, αλλά εκφράζει,

πρέπει να εξετάσουν, σχετικά με τις αρμονίες και
τους ρυθμούς, αν μπορούν να χρησιμοποιήσουν το
καθετί, ή χρειάζεται να κάνουν επιλογή. Επειδή, ε-
ξάλλου, η μουσική περιλαμβάνει μέλος και ρυθμό,
πρέπει να συλλάβουν τη δύναμη που το καθένα έχει
στην παιδεία, και ν' αποφασίσουν αν πρέπει να προ-
τιμήσουν την «ευμελή» ή την «εύρυθμη» μουσική:

Page 173

κιόλας, και εμπνέει, στον ύψιστο βαθμό, την ανδρεία
στο ήθος: «...περί δέ της δωριστϊ πάντες όμολογοΰ-
σιν ώς στασιμωτάτης οΰσης και μάλιστα ήθος έχού-
σης άνδρεΐον.» Τα Δώρια μέλη, σε σχέση με τα υπό-
λοιπα, πληρούν το αριστοτελικό κριτήριο της μεσό-
τητας, της κατάστασης που μετρά ίση απόσταση α-
νάμεσα στα άκρα της υπερβολής. Η εκπλήρωση του
ιδανικού της μεσότητας, επιβάλλει τη χρήση των με-
λών αυτών στην παιδεία των νεωτέρων (βλ. I342a28

Εκτός από τη μεσότητα, οι σκοποί που πρεπει να
εκπληρώνει το παιδευτικό υλικό είναι ακόμα δύο: το
«δυνατόν» και το «πρέπον». το εφικτό, δηλαδή, και
το κατάλληλο, ό,τι μπορεί και πρέπει στον καθένα,
ανάλογα μάλιστα με την ηλικία. Για παράδειγμα, α-
ναφέρει ο Αριστοτέλης, αντίθετα με όσα πίστευε ο
Σωκράτης, που δε θεωρούσε τις απαλές αρμονίες κα-
τάλληλες για την παιδεία, στους ηλικιωμένους και
τα παιδιά αρμόζουν οι ήρεμες μελωδίες, και κατεξο-
χήν η λυδική, η οποία ταιριάζει στη μετριοπάθεια της
προχωρημένης ηλικίας, και εξασφαλίζει ευπρέπεια
και παιδεία στη μικρή, την παιδική ηλικία (βλ. 1342b
17-34).
Στα Πολιτικά, η θεωρία για την παιόεια παρακο-

λουθεί στενά την πολιτική σκέψη και τη συμπληρώ-
νει. Πρόκειται για αξεχώριστο τμήμα της πολιτικής
θεωρίας. Η έννοια της ψυχής, θέλησα να τονίσω, με
το περιεχόμενο που της δίνει ο Αριστοτέλης στην πο-

λιτική ανάλυση, είναι αδιάπτωτο έρεισμα, συνεκτι-
κός κρίκος του εννοιολογικού εξοπλισμού που στηρί-
ζει την αριστοτελική επιχειρηματολογία. η παρουσία
της διατρέχει και αρμολογεί το κείμενο στο σύνολο
του. Τα δύο κείμενα, τα Πολιτικά και το Περί Ψυ-
χής, αποτελούν συμπληρωματικές όψεις, που απαρ-
τίζουν το συνεχές της ενιαίας αριστοτελικής σύλλη-
ψης για την ψυχή, και δε θεωρώ ότι, από φιλοσοφική
άποψη, είναι συγκρίσιμα μεγέθη, που μπορούμε να
τα διαβάσουμε κατ' αντιπαράσταση, μόνο για να το-
νίσουμε τις επιμέρους διαφορές -κάποτε σημαντικές-
στην αντίληψη του Αριστοτέλη για την ψυχή. Η χρή-
ση της έννοιας στα Πολιτικά, είναι μεθοδολογικής
τάξης -με μεγάλη σημασία-, και δεν αποτελεί κυρίως
αντικείμενο της πραγματείας' πράγμα που συμβαί-
νει στο Περί Ψυχής. Αν τα Πολιτικά ήταν εταγενέ-
στερα του Περί Ψυχής, δεν είναι πιθανό πως θα εί-
χαν άλλη μορφή. Καθένα κείμενο, με την ιδιαίτερη
οπτική του, έχει αυτόνομη αξία, και, στο καθένα, η
έννοια της ψυχής έχει διακριτή λειτουργικότητα. Το
συγκεκριμένο δίδυμο κειμένων, με άξονα αναφοράς
τη συγκεκριμένη έννοια, είναι χαρακτηριστικό δείγ-
μα και απόδειξη της εργαλειακής χρήσης των λέ-
ξεων, της συμβατικής χρήσης των εννοιών, που όμως
εξαρτά καθοριστικά τον προβληματισμό, την αντίλη-
ψη και τη διάγνωση για το αντικείμενο του στοχα-
σμού.

Ι.Σ. Χριστοδούλου

Similer Documents